گفتن در مقابل فشار جمع جهت استفاده از مواد مخدر (سازمان بهداشت جهانی، ۱۳۷۷، ص ۱۶).
“گازدا، چایلدزر و بروکز” (۱۹۸۷) مهارتهای زندگی را چنین تعریف کرده‌اند:”همه مهارتها و آگاهیهایی که لازمه زندگی مؤثر هستند و درچهار زمینه خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و شغلی لازم و ضروری‌اند، بطوریکه در هر یک از این زمینه‌ها قابل تعریف و قابل ‌اندازه‌گیری به صورت عینی می‌باشند” (آقاجانی ۱۳۸۱، ص۵۰).
مهارتهای زندگی مهارتهایی هستند که برای افزایش توانایی‌های روانی- اجتماعی۲۱ افراد آموزش داده می‌شوند و فرد را قادر می‌سازند که بطور مؤثر با مقتضیات و کشمکش‌های زندگی روبرو شود (سازمان بهداشت جهانی، ۱۳۷۷، ص۱۶).
از آنجا که عوامل فرهنگی و اجتماعی تعیین کننده ماهیت دقیق برنامه مهارتهای زندگی هستند بنابراین این برنامه ممکن است از نظر اهداف و محتوای آموزشی در کشورها و نواحی مختلف متفاوت باشد (سازمان بهداشت جهانی، ۱۳۷۷، ص۱۴).
چنانچه ملاحظه گردید تعاریف مهارتهای زندگی متعدد هستند، بنابراین مصادیق آنها هم متنوع خواهد بود. از نظر پژوهشگرتعریف زیر که تلفیقی از مجموع تعاریف فوق‌الذکر می‌باشد مناسب‌ترین تعریف برای مهارتهای زندگی است: منظور از مهارتهای زندگی آن نوع توانایی‌ها و مهارتهای عملی است که موجب رفتارهای مثبت و سازگارانه گردیده و فرد را جهت پذیرش مسئولیت‌های فردی و اجتماعی آماده می‌سازد و او را برای مواجهه با مشکلات و حل آن از طریق کاربرد روش‌های تحلیلی و مشارکتی از جمله حل مسئله، ایفای نقش و …. آماده می‌سازد.
مصادیق و انواع مهارتهای زندگی
طبقه‌بندی‌های مختلفی از مهارتهای زندگی به عمل آمده است که از اختلافات در دیدگاهها و نظرات افراد مختلف ناشی می‌شود. در اینجا به برخی از انواع طبقه بندی مهارتهای زندگی اشاره می‌شود. بروکز۲۲ یک نقش اساسی و مهم را در رشد تئوری مهارتهای زندگی، به وسیله تحقیقش که منتج به یک طبقه‌بندی از مهارتهای زندگی مبتنی بر رشد انسان شده است، ایفا نموده است. وی پس از مرور تئوریهای رشدی مربوط به عوامل عاطفی، شناختی، اخلاقی، هوشی، جسمانی- جنسی، روانی، اجتماعی، شناختی- اجتماعی و شغلی، به ۳۰۵ نوع مهارت زندگی دست یافت و در نهایت به چهار طبقه ارزشمند از مهارتهای زندگی دست یافت که متناسب با سنین مختلف کودکی، نوجوانی و بزرگسالی می‌باشد و کاربردهای بسیار مؤثری در امر مشاوره دارد. بنابراین بر اساس مدل طبقه‌بندی “بروکز” ابعاد مهارتهای زندگی شامل موارد ذیل می‌باشد:
۱- مهارتهای مربوط به ارتباط بین فردی/ روابط انسانی
۲- مهارتهای مربوط به حل مسئله / تصمیم گیری
۳- مهارتهای مربوط به سلامت جسمانی / حفظ سلامتی
۴- مهارتهای مربوط به رشد هویت / هدف در زندگی
طبق نظر “بروکز” به نقل از “گینتر۲۳” (۱۹۹۹) این طبقات کلی با هم ارتباط دارند در ضمن دارای ماهیتی پویا هستند، بطوریکه تغییر در یکی از زمینه‌ها و ابعاد می‌تواند تاثیر مثبت یا منفی روی زمینه‌های دیگر داشته باشد (آقاجانی، ۱۳۸۱، صص ۶۱- ۶۰).
دانشگاه ایالت پنسیلوانیا۲۴ با انطباق از برنامه “تدوین برنامه درسی جوانان با استفاده از مدل مهارتهای زندگی هدف دار۲۵ ” دانشگاه ایالت ایووا ودانشگاه توسعه۲۶، مهارتهای زندگی رابرای سنین مختلف ۸- ۵ ساله،۱۱- ۹ ساله،۱۴-۱۲ساله، ۱۹- ۱۵ ساله فهرست کرده است. در این فهرست که برای سنین ۱۹- ۱۵ سال تنظیم شده است، مهارتهای زندگی فرد چنین طبقه بندی شده است:
۱- مهارتهای تفکر:
یاد گرفتن یادگیری، تصمیم گیری، حل مسائل، تفکر منطقی، خدمات یادگیری۲۷
۲- مهارتهای مدیریت:
تعیین اهداف، مهارت برنامه ریزی، مهارت سازماندهی، استفاده بخردانه از منابع، مهارت نگهداری و ثبت
مدارک و یادداشت‌ها، آثار، مدارک کتبی و گزارشها۲۸، انعطاف پذیری۲۹
۳- مهارتهای ارتباط برقرار کردن:
مهارت همکاری، مهارتهای اجتماعی، مهارتهای حل تعارض، مهارت پذیرش تفاوتها۳۰، مهارت توجه به
دیگران۳۱، مهارت همدلی، مهارت مشارکت.
۴- مهارتهای مراقبت کردن۳۲: داوطلب شدن برای ارائه خدمات اجتماعی ، مهارت رهبری، مهارت شهروندی مسئول، مهارت شرکت در گروه
۵- مهارتهای کارکردن:
مهارتهای باب بازار(مورد نیاز بازار) ۳۳، مهارت کار تیمی، مهارت خود انگیختگی۳۴
۶- مهارتهای سلامت وجود:
مهارت عزت نفس، مهارت خود مسئولیت‌پذیری۳۵، مهارت ابراز وجود مناسب ۳۶، مهارت کنترل خود
(خودانضباطی) ۳۷
۷- مهارتهای زیستن:
مهارت انتخاب سبک زندگی سالم، اداره استرس، مهارت پیشگیری از بیماری، مهارت ایمنی شخصی.
(Rollins,1996,pp1-7، به نقل از فتحی واجارگاه؛ اسفندیاری،۱۳۸۳، ص۲۱).
تجارب کشورهای مختلف نشان می‌دهد که ماهیت و تعریف مهارتهای زندگی، در کشورها و فرهنگهای مختلف، متفاوت بوده است. طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی از مهارتهای زندگی، ۱۰ مهارت اصلی و پایه ای عبارتند از: توانایی تصمیم‌گیری، توانایی حل مساله، توانایی تفکر خلاق، توانایی تفکر نقادانه، توانایی ارتباط مؤثر، توانایی روابط بین فردی، توانایی خود آگاهی، توانایی همدلی، توانایی مقابله با هیجانها، و توانایی مقابله با استرس طارمیان و همکاران (۱۳۸۳) طبقه بندی ذیل را از انواع مهارتهای زندگی ارائه نموده‌اند:
۱-
۱- مهارت تصمیم گیری
۲- مهارت حل مسأله
۳- مهارت تفکر خلاق
۴- مهارت تفکر انتقادی
۵- مهارت روابط اجتماعی مؤثر
۶- مهارت خودشناسی
۷- مهارت همدلی
۸- مهارت مقابله با هیجانات و فشارهای روانی.
صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف، ۲۰۰۳) در مقاله‌ای با عنوان”کدام مهارتهابعنوان مهارتهای زندگی هستند؟”۳۸ انواع مهارتهای زندگی را به شرح زیر طبقه‌بندی می‌کند:
الف) مهارتهای ارتباط و روابط بین فردی۳۹:
– مهارتهای ارتباط بین فردی: ارتباط کلامی- غیر کلامی؛ گوش دادن فعال؛ ابراز احساسات، ارائه بازخورد (بدون سرزنش) و دریافت باز خورد
– مهارتهای مذاکره/امتناع۴۰ (نه گفتن): مدیریت مذاکره و تعارض، مهارتهای اعتماد به نفس، مهارتهای امتناع
– همدلی۴۱: توانایی توجه کردن و درک کردن نیازها و شرایط دیگران و بیان کردن آن درک
– مشارکت وکار گروهی۴۲: احترام گذاردن به مشارکت دیگران، ارزیابی توانایی خود وشرکت کردن درگروه
– مهارت‌های حمایت: مهارتهای تأثیر گذاشتن و قانع سازی، مهارتهای انگیزش و شبکه بندی
ب) مهارتهای تصمیم‌گیری و تفکر انتقادی۴۳:
– مهارتهای تصمیم گیری/ حل مسئله: مهارتهای جمع آوری اطلاعات، ارزیابی کردن پیامدهای آینده اعمال حاضر برای خود و دیگران، تعیین کردن راه حل‌های متفاوت برای مسائل، تحلیل مهارتها با توجه به ارزشها و نگرش‌های خود و دیگران درباره انگیزش
– مهارتهای تفکر انتقادی: تحلیل تأثیر همسالان و رسانه‌ها؛ تحلیل نگرشها، ارزشها، هنجارهای اجتماعی و باورها و عوامل تأثیر گذار برای آنها؛ شناسایی اطلاعات و منابع اطلاعاتی مربوط.
ج) مهارتهای مقابله‌ای و مدیریت شخصی۴۴:
– مهارتهایی برای افزایش دادن منبع کنترل درونی: مهارتهای ایجاد کردن عزت نفس/ اعتماد به نفس
– مهارتهای خود آگاهی شامل آگاهی از حقوق، تأثیرات، ارزشها، نگرشها، نقاط قوت و ضعف؛ مهارتهای تعیین هدف؛ مهارتهای خود ارزیابی/ خود سنجی/ نظارت خود
– مهارتهای کنترل کردن احساسات (مدیریت): مدیریت خشم؛ نحوه برخورد با غم و‌اندوه و اضطراب ؛ مهارتهای مقابله ای برای رفتار کردن با فقدان، سوء رفتار، آسیب(ضربه عاطفی)
– مهارتهای کنترل کردن استرس(فشار روانی): مدیریت زمان، تفکر مثبت، فنون آرامش(استراحت)
نمونه‌هایی از طبقه‌بندی مهارتهای زندگی بر مبنای صلاحیت‌های اجتماعی، جلوگیری از خشونت و ارتقاء بهداشت عمومی
– مهارتهای مربوط به دانش اجتماعی، رمزگذاری۴۵ و رمزگشایی۴۶ عاطفی، اتخاذ دیدگاه، استدلال میان‌فردی، و حل مسأله میان‌فردی (بیرمن۴۷ و مونتمینی۴۸، ۱۹۹۳).
– همکاری، پافشاری، احساس مسئولیت، همدلی، خودکنترلی (گرشام۴۹ و الیوت۵۰، ۱۹۸۹).
– مهارت‌های ورودی اجتماعی، مهارتهای محاوره‌ای (مهارتهای مربوط به بیان یا صحبت کردن)، مهارتهای حل اختلاف و حل مسأله، مهارتهای کنترل خشم (گیورمونت۵۱ و همکاران، ۱۹۹۰).
– تصمیم‌گیری/ حل مسأله، تفکر خلاق/ تفکر انتقادی، ارتباط/ روابط میان‌فردی، خودآگاهی/ همدلی و مقابله با هیجانات/ استرس (سازمان بهداشت جهانی۵۲، ۱۹۹۳).
تهیه کنندگان برنامه و آموزش۵۳
تهیه‌کنندگان برنامه‌های مهارتهای زندگی نیاز به یک ترکیبی از کیفیت‌های شخصی و حرفه‌ای دارند. معمولاً برنامه مهارتهای زندگی به وسیل? مددکاران اجتماعی، مشاوران، معلمان و روان‌شناسان یا دیگر تأمین‌کنندگان مراقبت بهداشتی تهیه می‌شود. تأمین‌کنندگان برنامه در نقش رهبر ایفای نقش می‌کنند. همانطور که بندورا (۱۹۷۷) اظهار می‌کند رهبر الگویی است که موفق و شایسته باشد، از موقعیت اجتماعی بالاتری۵۴ برخوردار باشد و کنترل بیشتری روی منابع پاداش دهنده داشته باشد.
مطالعات نشان می‌دهد که مهارت‌های شخصی و اجتماعی برای برنامه‌های پیشگیری از سوء مصرف مواد وقتی مؤثر واقع می‌شوند که تهیه‌کنندگان اولیه آنها کارکنان پروژه، مددکاران اجتماعی، کارورزان فارغ‌التحصیل، رهبران همتا یا معلمان کلاس درس باشند (بوتوین۵۵، ۱۹۸۶؛ بوتوین و همکاران،۱۹۹۵، به نقل از PAHO56، ۲۰۰۱، ص ۲۸).
از آنجایی که مؤثرترین روش‌ها برای تدریس مهارتهای زندگی روش‌های تدریس تعاملی۵۷ می‌باشد بنابراین برنامه‌های مهارتهای زندگی مستلزم تهیه‌کنندگانی با مشخصات زیر می‌باشد:
شایستگی در فرایند گروهی: کسانی که می‌توانند تعامل و تمرکز را به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش دهند و گروه را هدایت کنند (توبلر۵۸، ۱۹۹۲).توانایی عمل کردن در نقش راهنما بطوری که در تضاد با تحکّم۵۹ باشد (همان منبع). احترام به نوجوان و آزادی او در انتخاب و استقلال فردی(همان منبع).(PAHO،۲۰۰۱ ،ص۲۹).برخورداری از ویژگیهای شخصیتی مطلوب از قبیل خونگرم بودن، حمایتی بودن و برخورداری از ذوق و شوق بالا (لاد۶۰ و مایز۶۱ ۱۹۸۳، به نقل از PAHO ،۲۰۰۱ ،ص۲۹).قبل از تهیه برنامه تهیه‌کنندگان برنامه بایستی درباره چگونگی موارد زیر به بحث و گفتگو بپردازند:
– برقرار کردن محیط برنامه در جایی که ارتباط آزاد، تعامل مثبت همسالان و حل مسأله ساختاری بوقوع بپیوندد.
– استفاده از استراتژی‌های تعاملی
– الگو قرار دادن مهارتها و بکارگیری آنها برای رفتارهای خاص، از قبیل تشویق و تمجید کردن برای تقویت هنجارهای اجتماعی مثبت (اُدُنل۶۲ و همکاران، ۱۹۹۵، ص ۹۰).
– تدریس کردن مهارتهای اجتماعی پیچیده
– فراهم کردن منابعی برای اطلاعات بهداشتی
– پرداختن به مباحث حساس (بلابر۶۳، ۱۹۹۹، به نقل ازPAHO، ۲۰۰۱، ص ۲۹).
نظریه‌های برنامه درسی و آموزش مهارتها

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید